Eklem Çıtlatma Nedir, Zararlı mı?

Parmakları çıtlatmak ya da boynu, beli çevirip “çıt” sesi çıkarmak çok yaygın bir alışkanlıktır. Çoğu kişi bunun eklemlere zarar verdiğini, hatta zamanla kireçlenmeye yol açtığını duymuştur. Peki gerçekten öyle mi? Eklem çıtlatmanın ne olduğu ve ne zaman zararsız, ne zaman dikkat edilmesi gereken bir işaret olduğu, çoğu zaman sanılandan farklıdır.

O “Çıt” Sesi Aslında Ne?

Eklem çıtlatmasındaki ses, kemiklerin birbirine sürtmesi ya da “yerine oturması” değildir. Eklemin içinde onu kayganlaştıran bir sıvı bulunur. Eklem hızla gerildiğinde bu sıvıdaki basınç aniden düşer ve küçük bir gaz kabarcığı oluşur; duyulan “çıt”, bu olayla ilgilidir. Görüntüleme çalışmaları bunu gerçek zamanlı olarak göstermiştir.

Bunun pratik anlamı şudur: ses, bir şeyin “düzeldiğinin” ya da “yerine oturduğunun” kanıtı değildir. Aynı eklemin çıtlatıldıktan sonra bir süre tekrar çıtlamaması da bundandır — gaz kabarcığının yeniden oluşması zaman alır.

Parmak Çıtlatmak Kireçlenme Yapar mı?

En yaygın korku budur. Mevcut bilimsel kanıtlar, parmak çıtlatmanın el eklemlerinde kireçlenmeye (osteoartrit) yol açtığını göstermiyor. Bu konudaki en bilinen örneklerden biri, bir hekimin onlarca yıl boyunca yalnızca bir elinin parmaklarını düzenli çıtlatıp iki elini karşılaştırdığı gözlemdir; iki el arasında kireçlenme açısından fark bulunmamıştır. Daha geniş çalışmalar da parmak çıtlatma ile el kireçlenmesi arasında anlamlı bir bağ ortaya koymamıştır.

Yani alışkanlık hâlinde parmak çıtlatmak, korkulduğu gibi eklemi aşındıran bir şey değildir. (Çok nadiren, aşırı ve zorlayıcı çıtlatmanın ardından geçici şişlik bildiren çalışmalar vardır; ancak bu, kireçlenmeyle aynı şey değildir.)

Peki Boynu ve Beli Kendi Kendine Çıtlatmak?

Burada biraz daha temkinli olmakta yarar var. Parmak eklemleri küçük ve basittir; oysa boyun ve bel, içinden önemli sinir ve damar yapıları geçen çok daha karmaşık bölgelerdir. Ara sıra doğal bir hareketle gelen “çıt” genellikle zararsızdır. Ancak boynu ya da beli rahatlamak için sürekli, zorlayarak ve ani hareketlerle çevirme alışkanlığı farklı bir konudur.

Bunun iki yönü var. Birincisi, çok nadir de olsa, boynun aşırı ve kontrolsüz zorlanması ciddi riskler taşıyabilir. İkincisi ve daha önemlisi: sürekli çıtlatma ihtiyacı çoğu zaman bir çözüm değil, bir işarettir. Gelen “rahatladım” hissi genellikle birkaç dakika sürer ve gerginlik geri döner — çünkü alttaki hareket kısıtlılığı ya da kas dengesizliği çıtlatmayla ortadan kalkmaz.

”Çıtlatınca Rahatlıyorum” Hissi

Peki çıtlatmak neden rahatlatır? Eklem gerildiğinde, kapsülündeki sinir uçları uyarılır ve beyne giden bu sinyal, o bölgedeki kasların bir an için gevşemesini sağlar — anlık bir rahatlama ve hafiflik hissi doğar. Buna, vücudun kendi doğal rahatlatıcı kimyasallarının devreye girmesi de eşlik ediyor olabilir.

Burada önemli bir ayrım var. Kişinin kendi kendine, alışkanlıkla aynı bölgeyi tekrar tekrar çıtlatması çoğu zaman yalnızca geçici bir rahatlama verir ve altta yatan sorunu çözmez — rahatlama hep çıtlatınca geliyorsa, asıl neden hâlâ yerinde demektir.

Asıl fark, çıtlatmanın tedavi amacıyla, bir bütünün parçası olarak kullanılmasında ortaya çıkar. Bir fizyoterapist, uygun olduğunda manipülasyonu kullanabilir; ama bunu tek başına değil, diğer manuel terapi teknikleriyle (eklem ve yumuşak dokuya yönelik çalışmalar) birlikte ele alır ve uygun terapötik egzersizlerle destekler. Çünkü fark yaratan, tek bir hareket değil, onu destekleyen bütüncül tedavi yaklaşımıdır. Manuel terapinin ne olduğu ve bu tekniğin neden bütünün yalnızca küçük bir parçası olduğu ayrı bir yazıda ele alınıyor.

Ne Zaman Değerlendirme Almalı?

Ara sıra eklem çıtlatmak için endişelenmeye gerek yoktur. Ancak şu durumlarda bir fizyoterapiste danışmak yerinde olur: çıtlatmaya ağrı eşlik ediyorsa, belirli bir eklemi sürekli çıtlatma ihtiyacı duyuluyorsa ya da çıtlatma bir bölgedeki tutukluk ve gerginlikle birlikte geliyorsa. Bunlar çoğu zaman çıtlatmanın kendisinden çok, alttaki bir hareket sorununun habercisidir; ve bu, doğru bir değerlendirmeyle ele alınabilir.

Kaynaklar

1. Kawchuk GN, et al. Real-time visualization of joint cavitation. PLoS One. 2015.
2. Unger DL. Does knuckle cracking lead to arthritis of the fingers? Arthritis Rheum. 1998.
3. Deweber K, et al. Knuckle cracking and hand osteoarthritis. J Am Board Fam Med. 2011.